– तोमनाथ उप्रेती

मानव जीवन चेतना, विवेक, मूल्यबोध र आत्मपरिष्कारको निरन्तर प्रक्रिया पनि हो। मानिसलाई अन्य प्राणीभन्दा विशिष्ट बनाउने प्रमुख विशेषता उसको चेतनशीलता र आफ्नो जीवनमाथि आत्मचिन्तन गर्न सक्ने क्षमता हो। यही क्षमताले मानिसलाई सही र गलत, न्याय र अन्याय तथा सत्य र असत्यबीच भेद गर्न सक्षम बनाउँछ। जीवनलाई अर्थपूर्ण, सन्तुलित र उत्तरदायी बनाउने सन्दर्भमा अध्यात्म र आचरण दुई अत्यन्त महत्त्वपूर्ण पक्षका रूपमा देखिन्छन्। अध्यात्मले मानिसको अन्तर्जगतलाई परिष्कृत गर्छ भने आचरणले त्यस आन्तरिक चेतनालाई व्यवहार र कर्ममा अभिव्यक्त गर्दछ। यस अर्थमा अध्यात्म र आचरणबीचको सम्बन्ध अन्तर्मन र व्यवहार, विचार र कर्म तथा चेतना र चरित्रबीचको सम्बन्धजस्तै अविभाज्य छ।

अध्यात्मलाई प्रायः धर्म, पूजा पाठ वा कर्मकाण्डसँग मात्र जोडेर बुझ्ने प्रवृत्ति पाइन्छ। यद्यपि यसको व्यापक अर्थ मानिसको आत्मिक अस्तित्व, चेतना, सत्यको खोज र जीवनको गहिरो अर्थसँग सम्बन्धित छ। अध्यात्म मूलतः आत्मचिन्तन र आत्मबोधको प्रक्रिया हो। यसले मानिसलाई बाह्य उपलब्धि र भौतिक आकर्षणभन्दा पर गएर आफ्नै अस्तित्वका प्रश्नहरूसँग संवाद गर्न प्रेरित गर्छ। मानिस को हो, उसको जीवनको उद्देश्य के हो, उसले समाजप्रति कस्तो दायित्व निर्वाह गर्नुपर्छ र सुख तथा शान्तिको वास्तविक आधार कहाँ छ भन्ने प्रश्नहरूको खोज अध्यात्मिक चेतनाको महत्वपूर्ण पक्ष हो। यस प्रकार अध्यात्म कुनै सीमित धार्मिक पहिचान नभई जीवनलाई विवेकपूर्ण र मूल्यनिष्ठ ढङ्गले बुझ्ने व्यापक मानवीय दृष्टिकोण हो।

आचरण मानिसका विचार, बोली, व्यवहार र कर्मको समष्टिगत अभिव्यक्ति हो। व्यक्तिको वास्तविक चरित्र उसको बाह्य रूप, पद वा सम्पत्तिबाट होइन, उसले जीवनका विविध परिस्थितिमा देखाउने व्यवहारबाट पहिचान हुन्छ। सत्यनिष्ठा, इमानदारी, जिम्मेवारी, विनम्रता, करुणा, सहिष्णुता र आत्मसंयमजस्ता गुणहरू सदाचारका आधारभूत तत्व हुन्। समाजमा विश्वास र सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्न पनि नैतिक आचरण अपरिहार्य हुन्छ। त्यसैले आचरणलाई व्यक्तिगत गुण मात्र नभई सामाजिक जीवनको नैतिक मेरुदण्डका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यदि अध्यात्म मानिसको भित्री चेतनाको विकास हो भने आचरण त्यस चेतनाको बाह्य र व्यवहारिक रूप हो।

अध्यात्म र आचरणको सम्बन्धलाई मूल र वृक्षको सम्बन्धसँग तुलना गर्न सकिन्छ। वृक्षको बाह्य सौन्दर्य, हरियाली र फलफूल उसको भित्री जीवनशक्तिसँग सम्बन्धित हुन्छ। त्यसैगरी मानिसको व्यवहार पनि उसको चेतना, सोच र मूल्यबोधबाट प्रभावित हुन्छ। बाह्य दबाब, कानुनी भय वा सामाजिक प्रतिष्ठाका कारण केही समयसम्म अनुशासित व्यवहार देखाउन सम्भव भए पनि त्यसले स्थायी नैतिक चरित्र निर्माण गर्न सक्दैन। दीर्घकालीन सदाचारका लागि मानिसभित्र आन्तरिक प्रेरणा र आत्मिक उत्तरदायित्वको विकास आवश्यक हुन्छ। यही कारणले अध्यात्मिक चेतनालाई आचरणको आन्तरिक आधारका रूपमा लिन सकिन्छ।

पूर्वीय दर्शनमा आत्मनियन्त्रण र आत्मपरिष्कारलाई जीवनको उन्नतिको आधार मानिएको छ। भगवद्गीतामा व्यक्तिलाई आफ्नो कर्तव्यप्रति निष्ठावान् रहन र आत्मोन्नतिको मार्गमा अग्रसर हुन प्रेरित गरिएको छ। गीता अध्याय ६ मा भनिएको छ—“उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत्।” यसको मूल सन्देश मानिसले आफ्नै चेतना र विवेकको सहायताले आफ्नो जीवनलाई उन्नत दिशातर्फ लैजानुपर्छ भन्ने हो। त्यसैगरी “स्वधर्मे निधनं श्रेयः” भन्ने शिक्षाले मानिसलाई आफ्नो कर्तव्य र नैतिक जिम्मेवारीप्रति सचेत बनाउँछ। यी शिक्षाहरूको मूल सार बाह्य उपलब्धिभन्दा जीवनको आन्तरिक अनुशासन र कर्तव्यनिष्ठालाई प्राथमिकता दिनु हो।

अध्यात्मिक चेतनाको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष आत्मचिन्तन हो। मानिसले आफ्ना कमजोरी, सीमितता र नकारात्मक प्रवृत्तिलाई पहिचान नगरेसम्म वास्तविक सुधार सम्भव हुँदैन। ईर्ष्या, क्रोध, लोभ, मोह, अहंकार र प्रतिशोधजस्ता प्रवृत्तिहरू मानिसको व्यवहार र सामाजिक सम्बन्धमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छन्। आत्मनिरीक्षणले व्यक्तिलाई आफ्नै भित्री संसारको समीक्षा गर्न प्रेरित गर्छ। जब मानिस अरूको दोष खोज्नुभन्दा पहिले आफ्ना कमजोरी पहिचान गर्न थाल्छ, तब सुधारको वास्तविक प्रक्रिया सुरु हुन्छ। अध्यात्मको उद्देश्य मानिसलाई पूर्ण भएको भ्रम दिनु होइन; बरु आफ्ना अपूर्णतासँग सचेत हुँदै निरन्तर आत्मपरिष्कारको यात्रामा अग्रसर गराउनु हो।

आत्मनियन्त्रण सदाचारको अर्को आधारभूत पक्ष हो। विवेक र आत्मसंयमको अभावमा मानिस क्षणिक इच्छा, आवेग र बाह्य आकर्षणको प्रभावमा निर्णय गर्न सक्छ। तर परिपक्व र नैतिक व्यक्तित्वले तत्कालीन स्वार्थभन्दा दीर्घकालीन मूल्यलाई प्राथमिकता दिन्छ। बौद्ध दर्शनमा मनको नियन्त्रणलाई जीवन व्यवस्थापनको महत्वपूर्ण आधार मानिएको छ। मन अस्थिर हुँदा विचार असन्तुलित हुन सक्छ र विचार असन्तुलित हुँदा व्यवहार पनि विकृत हुन सक्छ। त्यसैले ध्यान, आत्मनिरीक्षण र अनुशासनजस्ता अभ्यासले मानिसलाई आफ्नो विचार र व्यवहारप्रति सजग बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछन्। मनको परिष्कार बिना व्यवहारको स्थायी सुधार सम्भव हुँदैन।

अध्यात्मको सारले सामाजिक सम्बन्धलाई पनि मानवीय बनाउने क्षमता राख्छ। जब व्यक्तिले आफूलाई अरूभन्दा पृथक र श्रेष्ठ ठान्ने अहंकारी दृष्टिकोणबाट मुक्त हुन थाल्छ, तब उसमा सहानुभूति र करुणाको विकास हुन्छ। आत्मकेन्द्रित चेतनाबाट समष्टिगत चेतनातर्फको यात्रा अध्यात्मिक विकासको महत्वपूर्ण संकेत हो। “म” र “हामी”बीचको सन्तुलनले नै जिम्मेवार नागरिकता र सामाजिक उत्तरदायित्वको आधार निर्माण गर्छ। त्यसैले अध्यात्मले मानिसलाई केवल आत्ममुक्तिको दिशामा मात्र होइन, सेवा, सहकार्य र सहअस्तित्वको दिशामा पनि उन्मुख गराउँछ।

समकालीन समाजमा अध्यात्म र आचरणको प्रश्न अझ बढी सान्दर्भिक बन्दै गएको छ। विज्ञान, प्रविधि र अर्थतन्त्रका क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति भए पनि सामाजिक जीवनमा स्वार्थ, अविश्वास, असहिष्णुता, हिंसा र नैतिक विचलनका चुनौतीहरू देखिन्छन्। भौतिक प्रगतिले जीवनलाई सहज बनाउन सक्छ, तर त्यसले मात्र मानिसलाई नैतिक वा संवेदनशील बनाउँदैन। ज्ञान र सूचना बढ्दैमा विवेक स्वतः विकसित हुँदैन। शक्ति र सम्पत्ति प्राप्त हुँदैमा जिम्मेवारीको भावना पनि विकसित हुन्छ भन्ने निश्चितता छैन। त्यसैले आधुनिक सभ्यताको चुनौती केवल विकासको गति बढाउनु मात्र होइन, विकासलाई मानवीय मूल्यसँग जोड्नु पनि हो।

नैतिक आचरणको विकासमा कानुन र संस्थागत व्यवस्था महत्त्वपूर्ण भए पनि तिनको प्रभाव सीमित हुन्छ। कानुनले गलत कार्यका लागि दण्डको व्यवस्था गर्न सक्छ, नियमले व्यवहारलाई निर्देशित गर्न सक्छ र संस्थाले जवाफदेहिताको संरचना निर्माण गर्न सक्छ। तर मानिसको चेतनामा नैतिक बोध विकास नभएसम्म बाह्य नियन्त्रणले मात्र आदर्श समाज निर्माण गर्न सक्दैन। वास्तविक नैतिकता त्यतिबेला विकसित हुन्छ, जब मानिस गलत कार्य गर्न सक्ने अवसर हुँदाहुँदै पनि आफ्नो विवेकका कारण त्यसबाट टाढा रहन्छ। यही बिन्दुमा अध्यात्मिक चेतना र नैतिक आचरणको गहिरो सम्बन्ध स्थापित हुन्छ।

शिक्षा क्षेत्रमा पनि अध्यात्म र आचरणको समन्वय आवश्यक देखिन्छ। शिक्षा  सूचना र प्राविधिक दक्षता प्रदान गर्ने माध्यममा सीमित हुनु हुँदैन। यसको उद्देश्य विवेकशील, जिम्मेवार र संवेदनशील नागरिक निर्माण गर्नु पनि हो। विद्यालयमा विद्यार्थीलाई प्रतिस्पर्धी मात्र होइन, सहकार्यशील पनि बनाउन आवश्यक छ। ज्ञानसँगै विनम्रता, अधिकारसँगै कर्तव्य, सफलता सँगै सेवा र स्वतन्त्रतासँगै जिम्मेवारीको चेतना विकास गर्नुपर्छ। मूल्यपरक शिक्षाले व्यक्तित्वको बौद्धिक, भावनात्मक र नैतिक पक्षबीच सन्तुलन कायम गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

यसैगरी सार्वजनिक प्रशासन, राजनीतिक नेतृत्व र संस्थागत जीवनमा पनि नैतिक आचरणको विशेष महत्व छ। प्रशासनिक दक्षता मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यससँग इमानदारी, निष्पक्षता, उत्तरदायित्व र सार्वजनिक हितप्रतिको प्रतिबद्धता आवश्यक हुन्छ। राजनीतिक नेतृत्वमा शक्ति र पदभन्दा माथि नैतिक वैधता र सेवा–भाव हुनुपर्छ। सार्वजनिक जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने व्यक्तिले आफ्ना निर्णयलाई व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा सार्वजनिक हितसँग जोड्न सक्नु नै उच्च आचरणको संकेत हो। अध्यात्मिक चेतनाले व्यक्तिमा आत्मसंयम र विनम्रता विकास गराउँदा सार्वजनिक जीवनमा शक्ति र अहंकारको दुरुपयोग घटाउन मद्दत पुग्न सक्छ।

अध्यात्मिक अभ्यासका विविध आयामहरू व्यवहारिक जीवनसँग पनि सम्बन्धित छन्। ध्यानले मनलाई एकाग्र र शान्त बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ। योगले शरीर र मनबीच सन्तुलन कायम गर्ने अभ्यासलाई प्रोत्साहन गर्छ। आत्मनिरीक्षणले व्यक्तिलाई आफ्ना कमजोरी र त्रुटि पहिचान गर्ने अवसर दिन्छ। सेवा–भावले आत्मकेन्द्रित सोचलाई व्यापक मानवीय दृष्टिकोणमा विस्तार गर्छ। यी अभ्यासहरूको वास्तविक महत्व त्यतिबेला प्रकट हुन्छ, जब तिनले मानिसको व्यवहारमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछन्। अध्यात्मको मूल्य त्यसको बाह्य प्रदर्शनमा होइन, मानिसको जीवनमा देखिने सत्यनिष्ठा, करुणा र जिम्मेवारीमा मापन गर्नुपर्छ।

अध्यात्म र आचरणको समन्वयले व्यक्तिगत जीवनमा मात्र होइन, पारिवारिक र सामाजिक सम्बन्धमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्छ। परिवारमा सहिष्णुता, संवाद र सम्मानको वातावरण भएमा सम्बन्ध बलियो हुन्छ। समाजमा विश्वास, न्याय र सहकार्यको संस्कृति विकसित भएमा सामाजिक एकता सुदृढ हुन्छ। मानिसले आफ्ना अधिकारसँगै अरूको सम्मान र अधिकारलाई पनि स्वीकार गर्न सिकेमा सहअस्तित्व सम्भव हुन्छ। करुणा र सहिष्णुता कमजोर मानिसका गुण होइनन्; ती उच्च चेतना र परिपक्व आचरणका संकेत हुन्।

जीवन रूपान्तरणको सन्दर्भमा अध्यात्म र आचरणलाई छुट्टाछुट्टै विषयका रूपमा हेर्न सकिँदैन। अध्यात्मले जीवनको उद्देश्य र मूल्यबोध स्पष्ट बनाउँछ भने आचरणले त्यस मूल्यबोधलाई दैनिक व्यवहारमा लागू गर्छ। अध्यात्म बिना आचरण औपचारिक र अस्थायी हुन सक्छ, जबकि आचरण बिना अध्यात्म केवल वैचारिक वा व्यक्तिगत अनुभूतिमा सीमित हुन सक्छ। त्यसैले साँचो जीवन रूपान्तरणका लागि चेतना र कर्म, विचार र व्यवहार तथा आत्मबोध र सामाजिक जिम्मेवारीबीच सन्तुलन आवश्यक हुन्छ।

अन्त्यमा, अध्यात्म र आचरण मानव जीवनलाई रूपान्तरण गर्ने परस्परपूरक शक्तिहरू हुन्। अध्यात्मले मानिसको अन्तर्मनलाई प्रकाश दिन्छ, विवेकलाई जागृत गर्छ र जीवनको गहिरो अर्थ खोज्न प्रेरित गर्छ। आचरणले त्यस आन्तरिक चेतनालाई सत्य, करुणा, विनम्रता, न्याय र सेवाका रूपमा व्यवहारमा अभिव्यक्त गर्छ। जब मानिसले आफ्नो अन्तरात्माको आवाज सुन्न सिक्छ र त्यसलाई जिम्मेवार कर्मसँग जोड्छ, तब जीवनमा वास्तविक परिवर्तनको सुरुवात हुन्छ। आजको जटिल र मूल्यगत चुनौतीले भरिएको समाजमा आध्यात्मिक चेतना र नैतिक आचरणको पुनर्जागरण व्यक्तिगत सुधारका लागि मात्र होइन, न्यायपूर्ण, सहिष्णु र मानवीय समाज निर्माणका लागि पनि अपरिहार्य छ। त्यसैले जीवनको सार्थक रूपान्तरण बाह्य सफलताको विस्तारमा मात्र होइन, आन्तरिक चेतनाको विकास र त्यसको नैतिक व्यवहारमा रूपान्तरणमा निहित छ।

***

(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)